ปลา 6 ชนิดที่ควรรู้จักความเสี่ยง ก่อนตัดสินใจซื้อเพราะราคาถูก
ปลาเป็นอาหารที่มีคุณค่าทางโภชนาการสูง มีโปรตีน วิตามิน และกรดไขมันโอเมกา 3 ซึ่งมีประโยชน์ต่อร่างกาย หลายครอบครัวจึงนิยมซื้อปลามาปรุงอาหารเป็นประจำ เพราะหาซื้อง่ายและมีให้เลือกหลากหลายชนิด ตั้งแต่ปลาน้ำจืดไปจนถึงปลาทะเลราคาแพง
อย่างไรก็ตาม ไม่ใช่ปลาทุกชนิดจะเหมาะกับการรับประทานในปริมาณมากหรือเหมาะกับทุกคน ปลาแต่ละชนิดมีความเสี่ยงแตกต่างกัน บางชนิดอาจมีสารปรอทสะสมในระดับสูง บางชนิดมีสารพิษตามธรรมชาติที่อาจเป็นอันตรายถึงชีวิตหากปรุงไม่ถูกวิธี ขณะที่บางชนิดอาจเป็นพาหะของพยาธิหากนำมารับประทานดิบหรือปรุงไม่สุก
สิ่งที่ควรระวังคือ ราคาถูกไม่ได้หมายความว่าปลอดภัย และราคาสูงก็ไม่ได้รับประกันว่าจะไม่มีสารปนเปื้อน ก่อนซื้อปลาจึงควรพิจารณาทั้งชนิด แหล่งที่มา ความสด และวิธีการปรุงอาหาร
ต่อไปนี้คือปลาที่ควรระมัดระวังเป็นพิเศษ 6 ชนิด โดยเฉพาะกลุ่มที่มีสารพิษหรือสารปนเปื้อนซึ่งอาจส่งผลต่อสุขภาพในระยะยาว
1. ปลาปักเป้า: พิษร้ายแรงที่อาจทำให้เสียชีวิตได้
ปลาปักเป้าเป็นปลาที่หลายคนรู้จักจากรูปร่างที่มีเอกลักษณ์ แต่สิ่งที่ทำให้ปลาชนิดนี้เป็นอันตรายอย่างมากคือสารพิษที่เรียกว่าเตโตรโดท็อกซิน (Tetrodotoxin) ซึ่งพบได้ในปลาปักเป้าบางชนิด โดยอาจสะสมอยู่ในอวัยวะต่าง ๆ เช่น ตับ รังไข่ ลำไส้ และผิวหนัง ขึ้นอยู่กับชนิดของปลา
สารพิษชนิดนี้ส่งผลต่อระบบประสาท โดยรบกวนการทำงานของช่องทางโซเดียมในเซลล์ประสาท ทำให้เกิดอาการชา อ่อนแรง และอาจลุกลามไปจนถึงกล้ามเนื้อที่ใช้ในการหายใจ
ผู้ที่ได้รับพิษอาจเริ่มมีอาการชารอบปากหรือปลายลิ้น ตามด้วยอาการชาที่มือและเท้า คลื่นไส้ อาเจียน เวียนศีรษะ กล้ามเนื้ออ่อนแรง และในกรณีรุนแรงอาจเกิดภาวะอัมพาตของกล้ามเนื้อหายใจจนเป็นอันตรายถึงชีวิต
สิ่งที่น่ากังวลคือ การปรุงอาหารด้วยความร้อนทั่วไปไม่สามารถรับประกันว่าจะทำลายสารพิษชนิดนี้ได้ ดังนั้นการนำปลาปักเป้ามาทอด ต้ม หรือย่างเองจึงไม่ใช่วิธีทำให้ปลอดภัย
ผู้บริโภคไม่ควรซื้อปลาปักเป้าที่ไม่ทราบชนิดหรือแหล่งที่มา และไม่ควรทดลองนำมาปรุงอาหารเอง แม้จะมีราคาถูกหรือมีผู้ขายยืนยันว่าปลอดภัยก็ตาม เพราะการแยกส่วนที่มีพิษต้องอาศัยความรู้และทักษะเฉพาะทาง การหลีกเลี่ยงการรับประทานจึงเป็นทางเลือกที่ปลอดภัยที่สุดสำหรับผู้บริโภคทั่วไป

2. ปลาฉลาม: ปลานักล่าขนาดใหญ่ที่อาจสะสมสารปรอทสูง
ปลาฉลามเป็นปลานักล่าที่อยู่ในห่วงโซ่อาหารระดับสูง กินสัตว์น้ำชนิดอื่นเป็นอาหาร และบางชนิดมีอายุยืน ทำให้มีโอกาสสะสมสารปรอทในรูปเมทิลเมอร์คิวรี (Methylmercury) จากอาหารที่กินเข้าไปเป็นเวลานาน
สารปรอทชนิดนี้สามารถสะสมในเนื้อปลาได้ โดยเฉพาะปลานักล่าขนาดใหญ่ที่กินปลาชนิดอื่นต่อเนื่องกัน เมื่อมนุษย์รับประทานปลาที่มีสารปรอทสูงเป็นประจำ ก็อาจได้รับสารดังกล่าวเข้าสู่ร่างกายมากขึ้น
เมทิลเมอร์คิวรีมีผลต่อระบบประสาท โดยเฉพาะสมองและระบบประสาทที่กำลังพัฒนา ทารกในครรภ์และเด็กเล็กจึงเป็นกลุ่มที่ต้องระมัดระวังเป็นพิเศษ การได้รับสารปรอทมากเกินไปอาจส่งผลต่อพัฒนาการด้านการเรียนรู้ ความจำ และการทำงานของระบบประสาท
องค์การอาหารและยาของสหรัฐอเมริกา (FDA) จัดปลาฉลามไว้ในกลุ่มปลาที่มีระดับปรอทสูงมาก และแนะนำให้กลุ่มหญิงตั้งครรภ์ หญิงที่อาจตั้งครรภ์ หญิงให้นมบุตร และเด็กเล็กหลีกเลี่ยงปลากลุ่มนี้
สำหรับผู้บริโภคทั่วไปก็ควรตรวจสอบชนิดและแหล่งที่มาของปลา ไม่ควรรับประทานปลานักล่าขนาดใหญ่ชนิดเดิมในปริมาณมากเป็นประจำ เพราะการได้รับสารปรอทขึ้นอยู่กับทั้งชนิดปลา ปริมาณที่รับประทาน และความถี่ในการบริโภค
3. ปลากระโทงดาบ: เนื้อปลาแน่น แต่ต้องระวังสารปรอทสะสม
ปลากระโทงดาบ หรือ Swordfish เป็นปลาทะเลขนาดใหญ่ที่มีลักษณะเด่นคือส่วนปากยาวคล้ายดาบ เป็นปลานักล่าที่กินปลาและสัตว์ทะเลชนิดอื่นเป็นอาหาร จึงมีโอกาสสะสมสารปรอทในเนื้อปลาได้สูง
ปลาชนิดนี้มักถูกนำมาทำสเต๊ก ย่าง หรือปรุงอาหารในร้านอาหารทะเล เพราะเนื้อมีความแน่นและไม่แตกง่าย แต่การนำไปปรุงด้วยความร้อน ไม่ว่าจะเป็นการทอด ย่าง หรือต้ม ก็ไม่สามารถกำจัดสารปรอทที่สะสมอยู่ในเนื้อปลาได้
นี่เป็นประเด็นสำคัญที่ผู้บริโภคควรรู้ เพราะบางคนเข้าใจว่าการปรุงอาหารให้สุกจะช่วยกำจัดสารอันตรายได้ทุกชนิด แต่ในกรณีของสารปรอท ความร้อนไม่สามารถทำให้ระดับสารปรอทในเนื้อปลาลดลงจนปลอดภัยได้
FDA จัดปลากระโทงดาบไว้ในกลุ่มปลาที่มีระดับปรอทสูงมาก และแนะนำให้กลุ่มหญิงตั้งครรภ์ หญิงที่อาจตั้งครรภ์ หญิงให้นมบุตร และเด็กเล็กหลีกเลี่ยง
ผู้ที่ชื่นชอบอาหารทะเลจึงควรเลือกปลาชนิดอื่นที่มีระดับปรอทต่ำกว่า เช่น ปลาแซลมอน ปลาซาร์ดีน หรือปลาทิลapia และควรสลับชนิดปลาเพื่อไม่ให้ได้รับสารปนเปื้อนจากแหล่งเดิมซ้ำ ๆ
บทที่ 2: อีก 3 ชนิดที่ต้องระวัง พร้อมวิธีเลือกซื้อปลาให้ปลอดภัย
4. ปลาอินทรีคิงแมคเคอเรล: อย่าสับสนกับปลาทูหรือปลาแมคเคอเรลทุกชนิด
ปลา King Mackerel หรือปลาอินทรีคิงแมคเคอเรล เป็นปลาทะเลขนาดใหญ่ที่อยู่ในกลุ่มปลานักล่า มีความสามารถในการสะสมสารปรอทจากอาหารที่กินเข้าไป
สิ่งที่ผู้บริโภคควรระวังคือ ชื่อปลาในกลุ่มแมคเคอเรลมีหลายชนิด และระดับสารปรอทไม่ได้เท่ากันทั้งหมด ไม่ควรเหมารวมว่าปลาทูหรือปลาแมคเคอเรลทุกชนิดมีอันตรายเหมือนกัน
FDA จัด King Mackerel ไว้ในกลุ่มปลาที่มีระดับปรอทสูงมาก แต่ปลาบางชนิดในกลุ่มแมคเคอเรล เช่น Atlantic Mackerel กลับอยู่ในกลุ่มตัวเลือกที่มีระดับปรอทต่ำกว่า
ความแตกต่างนี้แสดงให้เห็นว่าการรู้ชื่อชนิดปลาอย่างถูกต้องมีความสำคัญมาก โดยเฉพาะเมื่อซื้อปลาที่มีชื่อเรียกคล้ายกันในตลาดหรือร้านอาหาร
การได้รับเมทิลเมอร์คิวรีมากเกินไปอาจส่งผลต่อระบบประสาทและพัฒนาการของเด็กในครรภ์ กลุ่มหญิงตั้งครรภ์และเด็กเล็กจึงควรปฏิบัติตามคำแนะนำเรื่องชนิดและปริมาณปลาที่รับประทาน
หากไม่แน่ใจว่าปลาที่กำลังซื้อเป็นชนิดใด ควรถามผู้ขายให้ชัดเจน ไม่ควรตัดสินจากรูปร่างหรือชื่อเรียกเพียงอย่างเดียว และควรเลือกปลาที่มีแหล่งที่มาชัดเจน
5. ปลาทูน่าตาโต: ไม่ใช่ปลาทูน่าทุกชนิดที่มีความเสี่ยงเท่ากัน
ปลาทูน่าเป็นอาหารยอดนิยม เพราะมีโปรตีนสูงและสามารถนำไปประกอบอาหารได้หลากหลาย ทั้งสลัด แซนด์วิช สเต๊ก และอาหารญี่ปุ่น
แต่สิ่งที่หลายคนอาจไม่ทราบคือ ปลาทูน่ามีหลายชนิด และแต่ละชนิดมีระดับสารปรอทแตกต่างกัน โดยเฉพาะปลาทูน่าตาโต หรือ Bigeye Tuna ซึ่งเป็นปลาทูน่าขนาดใหญ่ที่ FDA จัดอยู่ในกลุ่มที่มีระดับปรอทสูงมาก
เมทิลเมอร์คิวรีสามารถสะสมในเนื้อปลาทูน่าตามธรรมชาติจากห่วงโซ่อาหาร การรับประทานปลาชนิดนี้บ่อยครั้งหรือในปริมาณมากจึงอาจเพิ่มการได้รับสารปรอท
อย่างไรก็ตาม ไม่ควรเข้าใจผิดว่าปลาทูน่าทุกชนิดต้องหลีกเลี่ยงทั้งหมด เพราะ FDA แยกประเภทปลาทูน่าตามระดับปรอทอย่างชัดเจน เช่น ปลาทูน่ากระป๋องชนิด Light ซึ่งรวมถึง Skipjack อยู่ในกลุ่มตัวเลือกที่มีปรอทต่ำกว่า ขณะที่ Albacore หรือ White Tuna และ Yellowfin อยู่ในกลุ่มที่ควรจำกัดปริมาณ และ Bigeye อยู่ในกลุ่มที่ควรหลีกเลี่ยงสำหรับหญิงตั้งครรภ์ หญิงให้นมบุตร และเด็กเล็ก
ดังนั้น ก่อนซื้อปลาทูน่ากระป๋องหรือปลาทูน่าสด ควรอ่านฉลากให้ละเอียดว่าเป็นปลาชนิดใด อย่าดูเพียงคำว่า Tuna เพราะชื่อเดียวกันอาจหมายถึงปลาคนละชนิดที่มีระดับสารปรอทต่างกัน
6. ปลามาร์ลิน: ปลานักล่าที่ควรระวังเรื่องสารปรอท
ปลามาร์ลินเป็นปลาทะเลขนาดใหญ่ที่มีรูปร่างโดดเด่น มีปากยาวคล้ายหอก และเป็นนักล่าที่กินปลาและสัตว์ทะเลชนิดอื่นเป็นอาหาร
ด้วยตำแหน่งในห่วงโซ่อาหารและลักษณะการดำรงชีวิต ปลามาร์ลินบางชนิดอาจสะสมสารปรอทในเนื้อปลาได้สูง FDA จึงจัด Marlin ไว้ในกลุ่มปลาที่มีระดับปรอทสูงมากเช่นเดียวกับปลาฉลามและปลากระโทงดาบ
สารปรอทไม่ได้ทำให้ปลาเปลี่ยนสีหรือมีกลิ่นผิดปกติเสมอไป ผู้บริโภคจึงไม่สามารถใช้การดมกลิ่นหรือสังเกตเนื้อปลาเพื่อตรวจสอบระดับสารปรอทได้ และการล้างปลาให้สะอาดก็ไม่สามารถกำจัดสารที่สะสมอยู่ในเนื้อปลาได้เช่นกัน
หญิงตั้งครรภ์ หญิงที่อาจตั้งครรภ์ หญิงให้นมบุตร และเด็กเล็กควรหลีกเลี่ยงปลามาร์ลินตามคำแนะนำด้านความปลอดภัยของ FDA
สำหรับผู้บริโภคทั่วไป ควรเลือกรับประทานปลาให้หลากหลาย โดยเน้นชนิดที่มีระดับปรอทต่ำกว่า และไม่รับประทานปลานักล่าขนาดใหญ่ชนิดเดิมซ้ำ ๆ ในปริมาณมาก
วิธีเลือกซื้อปลาให้ปลอดภัย ไม่ใช่ดูแค่ราคาถูกหรือแพง
นอกจากชนิดของปลาแล้ว วิธีเลือกซื้อและเก็บรักษาก็มีความสำคัญไม่แพ้กัน เพราะปลาที่ปนเปื้อนหรือเก็บรักษาไม่เหมาะสมอาจก่อให้เกิดปัญหาสุขภาพได้
1. เลือกซื้อจากแหล่งที่เชื่อถือได้
ควรซื้อปลาจากร้านค้าที่มีการจัดเก็บอาหารทะเลอย่างเหมาะสม มีน้ำแข็งหรือระบบทำความเย็นเพียงพอ และสามารถสอบถามแหล่งที่มาของปลาได้ หากเป็นปลาที่ไม่รู้จักหรือไม่ทราบชนิด ควรหลีกเลี่ยงการซื้อเพียงเพราะมีราคาถูก
2. สังเกตความสดของปลา
ปลาสดควรมีกลิ่นทะเลตามธรรมชาติ ไม่มีกลิ่นเหม็นเน่ารุนแรง เนื้อควรมีความแน่น ไม่เละหรือมีเมือกผิดปกติ ส่วนดวงตาของปลาทั้งตัวควรมีลักษณะใส ไม่ขุ่นหรือยุบลงอย่างเห็นได้ชัด
อย่างไรก็ตาม การสังเกตความสดไม่ได้ช่วยตรวจหาสารปรอทหรือสารพิษตามธรรมชาติ เพราะสารเหล่านี้อาจไม่มีลักษณะให้เห็นด้วยตาเปล่า
3. ปรุงปลาให้สุกอย่างเหมาะสม
การรับประทานปลาดิบหรือปลาที่ปรุงไม่สุกอาจเพิ่มความเสี่ยงจากเชื้อโรคและพยาธิบางชนิด โดยเฉพาะปลาน้ำจืดในพื้นที่ที่มีการระบาดของพยาธิใบไม้ตับ
ข้อมูลจากศูนย์ควบคุมและป้องกันโรคของสหรัฐอเมริกา (CDC) ระบุว่า การรับประทานปลาน้ำจืดดิบหรือปรุงไม่สุกในพื้นที่ที่มีการระบาด อาจทำให้ติดเชื้อพยาธิใบไม้ตับได้ พยาธิสามารถอาศัยอยู่ในระบบท่อน้ำดีและก่อให้เกิดปัญหาสุขภาพในระยะยาว
การหมักเกลือ ดอง หรือรมควันแบบที่ไม่ได้ผ่านกระบวนการฆ่าพยาธิอย่างเหมาะสมก็ไม่ได้รับประกันความปลอดภัยเช่นกัน
4. อย่าคิดว่าการล้างหรือต้มจะกำจัดสารปรอทได้
สารปรอทที่สะสมอยู่ในเนื้อปลาไม่สามารถกำจัดได้ด้วยการล้าง หั่น หรือต้มตามวิธีปรุงอาหารทั่วไป ดังนั้นการเลือกชนิดปลาให้เหมาะสมตั้งแต่ต้นจึงเป็นวิธีสำคัญที่สุดในการลดการได้รับสารปรอท
5. สลับชนิดปลาและควบคุมปริมาณ
ไม่จำเป็นต้องเลิกรับประทานปลา เพราะปลาหลายชนิดเป็นแหล่งโปรตีนและสารอาหารที่มีประโยชน์ ควรเลือกปลาที่มีระดับปรอทต่ำและสลับชนิดกัน เช่น ปลาแซลมอน ปลาซาร์ดีน ปลาทิลapia และปลาทูน่ากระป๋องชนิด Light โดยคำนึงถึงปริมาณและคำแนะนำสำหรับแต่ละกลุ่มอายุ
6. หญิงตั้งครรภ์และเด็กเล็กต้องระวังเป็นพิเศษ
สารปรอทอาจส่งผลต่อการพัฒนาสมองและระบบประสาทของทารกในครรภ์และเด็กเล็ก กลุ่มนี้จึงควรตรวจสอบคำแนะนำเกี่ยวกับชนิดปลาและปริมาณที่รับประทานอย่างเคร่งครัด ไม่ควรใช้คำแนะนำสำหรับผู้ใหญ่ทั่วไปมาตัดสินแทน
ท้ายที่สุด ปลาไม่ใช่อาหารที่ควรกลัว แต่เป็นอาหารที่ต้องเลือกให้เป็น ปลาบางชนิดมีสารพิษตามธรรมชาติ บางชนิดมีสารปรอทสะสมสูง และบางชนิดเสี่ยงต่อพยาธิเมื่อรับประทานดิบหรือไม่สุก
อย่าตัดสินใจซื้อปลาเพียงเพราะราคาถูก และอย่าเหมารวมว่าปลาทุกชนิดอันตรายเหมือนกัน การรู้จักชนิดปลา เลือกแหล่งซื้อที่น่าเชื่อถือ และปรุงอาหารอย่างถูกวิธี คือสิ่งสำคัญที่จะช่วยให้คุณและครอบครัวรับประทานปลาได้อย่างปลอดภัย
หมายเหตุ: รายชื่อปลาที่มีปรอทสูงอ้างอิงคำแนะนำของ FDA สหรัฐฯ ซึ่งเน้นเป็นพิเศษสำหรับหญิงตั้งครรภ์ หญิงที่อาจตั้งครรภ์ หญิงให้นมบุตร และเด็กเล็ก ไม่ใช่ข้อสรุปว่าผู้ใหญ่ทุกคนห้ามรับประทานปลาทั้งหมดในรายการนี้
