สิ่งที่ทำให้ผักชนิดนี้แตกต่างจากผักทั่วไปในสายตาของนักวิจัย คือสารประกอบตามธรรมชาติที่พบในพืช โดยเฉพาะสารกลุ่มซาโปนินและสารที่เรียกว่า Gymnemic acid ซึ่งเป็นสารที่ได้รับความสนใจจากการศึกษาด้านการควบคุมการดูดซึมน้ำตาล
ชื่อ Gymnema ยังมีความเกี่ยวข้องกับคำว่า Gurmar ในภาษาฮินดี ซึ่งมีความหมายว่า ผู้ทำลายน้ำตาล จึงไม่น่าแปลกใจที่ผักเชียงดาจะถูกเรียกในสื่อสุขภาพว่าเป็นผักช่วยดูแลน้ำตาล อย่างไรก็ตาม ชื่อเรียกดังกล่าวไม่ควรทำให้เข้าใจว่าผักชนิดนี้สามารถกำจัดน้ำตาลในเลือดหรือรักษาโรคเบาหวานได้จริง
เหตุใดผักเชียงดาจึงได้รับความสนใจเรื่องน้ำตาลในเลือด?
เหตุผลสำคัญมาจากการศึกษาคุณสมบัติของสาร Gymnemic acid ซึ่งมีโครงสร้างและคุณสมบัติบางอย่างที่เกี่ยวข้องกับกระบวนการรับรู้รสหวานและการดูดซึมน้ำตาลในร่างกาย
งานวิจัยในห้องปฏิบัติการและสัตว์ทดลองพบว่าสารสกัดจากพืชในกลุ่ม Gymnema อาจมีส่วนเกี่ยวข้องกับการลดการดูดซึมกลูโคส รวมถึงกระบวนการควบคุมระดับน้ำตาลในเลือด
นักวิจัยจึงสนใจศึกษาว่าสารดังกล่าวจะสามารถนำมาต่อยอดเป็นอาหารหรือผลิตภัณฑ์เสริมสุขภาพที่มีประโยชน์ต่อผู้ที่ต้องการควบคุมระดับน้ำตาลได้หรือไม่
นอกจากสารสำคัญดังกล่าวแล้ว ผักเชียงดายังมีคุณค่าทางโภชนาการ โดยเฉพาะวิตามินซี เบต้าแคโรทีน และใยอาหาร ซึ่งเป็นองค์ประกอบที่มีประโยชน์ต่อร่างกาย
ใยอาหารมีส่วนช่วยชะลอการดูดซึมสารอาหารบางชนิด ช่วยให้ระบบขับถ่ายทำงานได้ตามปกติ และช่วยเพิ่มความรู้สึกอิ่มเมื่อรับประทานอาหารร่วมกับผักชนิดอื่นอย่างเหมาะสม
วิตามินซีและสารต้านอนุมูลอิสระก็เป็นอีกส่วนหนึ่งที่ทำให้ผักเชียงดาเป็นอาหารที่น่าสนใจ เพราะสารเหล่านี้มีส่วนช่วยปกป้องเซลล์จากความเสียหายที่เกิดจากอนุมูลอิสระ
ที่สำคัญ ผักเชียงดาไม่ใช่สมุนไพรที่เพิ่งถูกค้นพบ แต่เป็นผักพื้นบ้านที่อยู่คู่กับอาหารล้านนามาอย่างยาวนาน ชาวเหนือมักนำยอดอ่อนและใบอ่อนมารับประทานสด ลวกจิ้มน้ำพริก นำไปแกง หรือผัดกับไข่
อาหารเหล่านี้สะท้อนให้เห็นว่าภูมิปัญญาการรับประทานผักพื้นบ้านสามารถนำมาผสมผสานกับการดูแลสุขภาพในชีวิตประจำวันได้อย่างน่าสนใจ
อย่างไรก็ตาม การมีสารสำคัญหรือผลการทดลองที่น่าสนใจไม่ได้หมายความว่าการรับประทานผักเชียงดาจะทำให้ระดับน้ำตาลลดลงในทุกคน เพราะผลลัพธ์ยังขึ้นอยู่กับปริมาณที่บริโภค รูปแบบของผลิตภัณฑ์ สภาพร่างกาย และปัจจัยด้านสุขภาพอื่น ๆ
สิ่งที่ควรรู้คือ ผักเชียงดาเป็นอาหารพื้นบ้านที่มีคุณค่าทางโภชนาการ แต่ไม่ใช่ยารักษาโรคเบาหวาน และการรับประทานอย่างเหมาะสมควรเป็นส่วนหนึ่งของการดูแลสุขภาพโดยรวม ไม่ใช่การพึ่งพาผักชนิดใดชนิดหนึ่งเพียงอย่างเดียว
Chapter 2: กินผักเชียงดาอย่างไรให้เหมาะสม งานวิจัยพบอะไร และผู้ป่วยเบาหวานต้องระวังเรื่องใด?
เมื่อรู้จักผักเชียงดาแล้ว อีกเรื่องที่น่าสนใจคือวิธีนำผักชนิดนี้มารับประทาน เพราะผักพื้นบ้านชนิดนี้สามารถนำมาประกอบอาหารได้หลายรูปแบบ และไม่จำเป็นต้องรับประทานในรูปแบบผลิตภัณฑ์เสริมอาหารเท่านั้น
เมนูที่ได้รับความนิยมในภาคเหนือคือผักเชียงดาผัดไข่ โดยนำยอดอ่อนและใบอ่อนมาล้างให้สะอาด จากนั้นนำไปผัดกับกระเทียมและไข่ ปรุงรสด้วยเครื่องปรุงในปริมาณพอเหมาะ จะได้อาหารที่มีทั้งผักและโปรตีนจากไข่
อีกเมนูหนึ่งคือแกงผักเชียงดา ซึ่งเป็นอาหารพื้นบ้านล้านนาที่มีเอกลักษณ์เฉพาะตัว นิยมใช้ยอดผักเชียงดาสดร่วมกับพริก กระเทียม มะเขือเทศ และเครื่องปรุงพื้นบ้าน ทำให้ได้อาหารที่มีผักเป็นส่วนประกอบหลัก
นอกจากนี้ยังสามารถนำยอดอ่อนไปลวก รับประทานคู่กับน้ำพริก หรือใส่ในแกงผักรวมได้ตามความชอบ
แล้วการรับประทานผักเชียงดาช่วยลดน้ำตาลได้จริงหรือไม่?
คำถามนี้จำเป็นต้องพิจารณาจากงานวิจัยในมนุษย์ ไม่ใช่อาศัยเพียงข้อมูลจากการทดลองในหลอดทดลองหรือสัตว์ทดลองเท่านั้น
งานวิจัยที่ตีพิมพ์ในวารสารเภสัชกรรมไทยเมื่อปี 2017 ได้ทบทวนการศึกษาเกี่ยวกับประสิทธิผลและความปลอดภัยของผักเชียงดาในผู้ป่วยเบาหวานชนิดที่ 2 โดยรวบรวมงานวิจัยทางคลินิกจำนวน 5 ฉบับ ครอบคลุมผู้เข้าร่วมทั้งหมด 215 คน
